Nhiều người Việt từng học tiếng Pháp khá nghiêm túc: lớp song ngữ ở phổ thông, chuyên Pháp, một hai năm ở đại học. Rồi đi làm, dùng tiếng Anh, và mười năm sau gần như không mở miệng được câu nào. Khi quay lại, phản xạ đầu tiên là mua một cuốn giáo trình A1 và bắt đầu từ Bonjour, je m'appelle…. Đó là cách tốn thời gian nhất. Người học lại không phải người mới học: một phần kiến thức vẫn còn nguyên, chỉ bị khoá lại, còn một phần khác đã mất thật hoặc đã lỗi thời. Lộ trình đúng bắt đầu bằng việc phân biệt hai phần đó.
Thứ còn lại: nhiều hơn bạn nghĩ
Kinh nghiệm của người dạy cho thấy một quy luật khá ổn định: những gì từng học kỹ và học lâu thì phai chậm hơn hẳn những gì học vội. Cụ thể:
- Đọc hiểu: thường còn tốt nhất. Mở một bài báo tiếng Pháp, bạn sẽ ngạc nhiên vì hiểu được ý chính.
- Nhận diện ngữ pháp: thấy qu'il soit vẫn biết đó là thức giả định, thấy j'aurais dû vẫn hiểu là "lẽ ra tôi phải". Chỉ là không tự dùng được.
- Vốn từ bị động: nghe hoặc đọc thì nhận ra, nhưng khi cần nói thì không bật ra.
- Cách đọc chữ: quy tắc chữ câm, âm mũi, các tổ hợp eau, oi, ille thường vẫn còn.
Đây là lý do không nên học lại từ đầu: ngồi học lại thứ mình vẫn biết làm bạn chán trước khi tới được phần cần học.
Thứ đã mất hoặc yếu đi
- Tốc độ chia động từ: biết venir ở passé composé đi với être, nhưng phải nghĩ hai giây mới ra. Trong hội thoại, hai giây là quá lâu.
- Vốn từ chủ động: nhất là từ sinh hoạt và từ công việc mà hồi đi học chưa từng cần.
- Giống của danh từ: thường là thứ quên nhanh nhất. Le hay la problème? (Đáp án: le problème, dù tận cùng bằng -e.)
- Nghe ở tốc độ thật: nếu hồi học chủ yếu nghe băng giáo trình đọc chậm, thì tai chưa bao giờ thật sự quen với tiếng Pháp ngoài đời.
Thứ đã lỗi thời: tiếng Pháp trong sách cũ
Phần này ít người để ý. Tiếng Pháp bạn học mười, hai mươi năm trước thường là tiếng Pháp văn viết, sách vở. Khi nói chuyện với người Pháp bây giờ, một số thói quen đó làm bạn nghe như đọc văn bản:
- Nous và on: sách cũ dạy nous allons, nhưng trong văn nói người Pháp gần như luôn nói on va để chỉ "chúng tôi, chúng ta". Nous vẫn đúng, chỉ là trang trọng.
- Câu phủ định bỏ ne: Je sais pas, c'est pas grave là văn nói bình thường. Bạn không cần nói như vậy, nhưng phải nghe hiểu được.
- Câu hỏi bằng ngữ điệu: Tu viens ? thay cho Viens-tu ?. Câu đảo ngữ trong hội thoại thường ngày nghe rất kiểu cách.
- Từ vựng đời sống mới: le portable (điện thoại di động), un texto (tin nhắn), télécharger (tải xuống), le télétravail (làm việc từ xa), une appli (ứng dụng). Nhiều từ trong số này không có trong sách bạn từng học.
- Chính tả chỉnh lý: từ cải cách chính tả năm 1990, một số cách viết mới được chấp nhận song song với cách cũ, ví dụ connaitre bên cạnh connaître, ognon bên cạnh oignon. Gặp những dạng này trong tài liệu mới thì đừng tưởng là lỗi in.
Lộ trình bốn giai đoạn cho người học lại
Giai đoạn 1: chẩn đoán (vài ngày)
Đừng đoán trình độ của mình. Làm ba việc nhỏ để biết mình đang ở đâu:
- Làm một bài kiểm tra trình độ trực tuyến hoặc một đề thi thử để biết điểm mạnh, điểm yếu theo từng kỹ năng.
- Đọc một bài báo ngắn và nghe một đoạn tin tức, ghi lại phần trăm mình hiểu.
- Ghi âm chính mình nói hai phút về công việc hiện tại, không chuẩn bị trước. Bản ghi này sẽ cho thấy rõ nhất khoảng cách giữa hiểu và nói.
Kết quả phổ biến nhất ở người học lại: đọc ở mức B1 hoặc cao hơn, nghe thấp hơn một bậc, nói thấp hơn hai bậc. Lộ trình phải dồn sức vào nói và nghe, không chia đều.
Giai đoạn 2: kích hoạt lại (khoảng một tháng)
- Chia động từ nói to mỗi ngày: khoảng hai mươi động từ hay dùng nhất (être, avoir, aller, faire, venir, pouvoir, vouloir, devoir, savoir, prendre, mettre, dire, voir…) ở hiện tại, passé composé, imparfait và tương lai. Không viết, nói. Mục tiêu là tốc độ, vì kiến thức đã có sẵn.
- Đọc lại một cuốn tóm tắt ngữ pháp thay vì cả bộ giáo trình. Một cuốn mỏng đủ để nhắc lại hệ thống; dừng lâu ở những phần bạn đọc mà thấy lạ.
- Nghe tin tức đọc chậm, rồi tăng dần: bản tin tiếng Pháp dễ trước, sau đó chuyển sang radio và podcast tốc độ thật.
Giai đoạn 3: chuyển từ hiểu sang dùng (hai đến ba tháng)
- Nói mỗi ngày, dù chỉ mười phút: tự kể lại ngày của mình, tóm tắt một bài báo vừa đọc, hoặc trò chuyện với người học cùng trình độ.
- Viết ngắn mỗi ngày năm câu về một chủ đề cụ thể, chú ý giống danh từ và hợp giống tính từ, hai thứ đã phai nhiều nhất.
- Học từ theo lĩnh vực của mình: người làm kế toán học từ tài chính, người làm y tế học từ y khoa. Từ chuyên ngành dùng được ngay sẽ nhớ lâu hơn từ theo giáo trình.
Giai đoạn 4: cập nhật và sửa lỗi cũ
Khi đã nói lại được, hãy nghe lại bản ghi âm ở giai đoạn 1 và một bản ghi mới. Tìm những lỗi lặp lại từ thời đi học, những lỗi đã "hoá thạch" vì không ai sửa trong nhiều năm: phát âm âm R theo kiểu tiếng Việt, đọc âm mũi thành "ăng/ông" có phụ âm cuối, quên hợp giống. Chọn một lỗi mỗi tuần để sửa có chủ đích. Song song, xem phim, series Pháp hiện đại để cập nhật văn nói.
Những điều không cần làm
- Không cần học lại từ A1. Làm chẩn đoán rồi bắt đầu từ chỗ yếu.
- Không cần tiếc vốn từ đã quên. Phần lớn sẽ quay lại rất nhanh khi gặp lại trong ngữ cảnh. Học lại một từ đã từng biết nhanh hơn nhiều so với học một từ mới.
- Không cần bỏ cách nói trang trọng đã học. Nous, câu đảo ngữ, ne đầy đủ vẫn đúng và vẫn cần cho email, bài viết, phỏng vấn. Chỉ cần thêm văn nói bên cạnh, không thay thế.
- Không cần thi lại ngay. Nếu có kế hoạch thi DELF, DALF hay TCF, hãy để vài tháng kích hoạt lại trước, rồi mới ôn theo dạng đề.
Sau khi làm chẩn đoán, các bài trong mục học có thể dùng như vòng ôn nhanh: đi qua những phần quen thật nhanh và dừng lại ở chỗ thấy vướng.
Câu hỏi thường gặp
Bỏ tiếng Pháp lâu năm thì học lại mất bao lâu?
Tuỳ bạn từng học kỹ tới đâu và mỗi ngày dành bao nhiêu thời gian. Người từng học nền tảng chắc thường lấy lại khả năng đọc rất nhanh, còn nói và nghe cần vài tháng luyện đều đặn.
Học lại tiếng Pháp có nên bắt đầu từ đầu không?
Không nên. Hãy làm bài kiểm tra trình độ, đọc và nghe thử, ghi âm mình nói để biết chỗ yếu, rồi dồn sức vào đó. Học lại từ A1 làm bạn chán trước khi tới được phần cần học.
Vì sao đọc hiểu tiếng Pháp vẫn được mà không nói được?
Vì đọc dựa vào nhận diện, mà khả năng nhận diện phai chậm. Nói cần lấy từ và chia động từ ra thật nhanh, kỹ năng này mất nhanh khi không dùng và chỉ quay lại khi được luyện nói thường xuyên.
Tiếng Pháp học ở trường ngày xưa có còn dùng được không?
Có, nền tảng ngữ pháp và từ vựng vẫn đúng. Bạn chỉ cần bổ sung văn nói hiện đại như on thay nous, câu phủ định bỏ ne, câu hỏi bằng ngữ điệu và từ vựng đời sống mới.
Cải cách chính tả tiếng Pháp năm 1990 là gì?
Là một loạt điều chỉnh chính tả, ví dụ cho phép bỏ dấu mũ trên i và u trong nhiều từ như connaitre. Cách viết cũ vẫn được chấp nhận, nên bạn sẽ thấy cả hai dạng trong tài liệu hiện nay.
