Bạn được hỏi Tu vas à la bibliothèque ? và đáp Oui, je vais. Bạn được hỏi Tu as des frères ? và đáp Oui, j'ai deux. Người Pháp vẫn hiểu, nhưng cả hai câu nghe cụt, như thiếu mất một mảnh. Mảnh đó là y và en, hai đại từ nhỏ nhất của tiếng Pháp và cũng là hai chữ người Việt bỏ quên nhiều nhất. Lý do nằm ở chính tiếng mẹ đẻ: tiếng Việt cho phép lược tân ngữ thoải mái ("Có, đi", "Có, hai đứa"), còn tiếng Pháp bắt phải có một chữ đứng vào chỗ trống ấy. Câu đúng là Oui, j'y vais và Oui, j'en ai deux.
Y thay cho cái gì
Nói gọn: y thay cho một nơi chốn, hoặc cho cụm à + sự vật.
Nơi chốn, với gần như mọi giới từ chỉ vị trí
- Tu vas à Lyon ? — Oui, j'y vais demain.
- Les clés sont dans le tiroir ? — Oui, elles y sont.
- Tu es déjà allé chez Paul ? — Non, je n'y suis jamais allé.
À, dans, chez, en, sur, sous, miễn cụm đó chỉ một chỗ đã nói tới, đều thay được bằng y. Riêng động từ aller gần như không bao giờ đứng một mình khi nói về đi đâu: je vais trơ trọi là câu chưa xong, nên y ở đây gần như bắt buộc.
À + sự vật, ý tưởng
- Tu penses à ton examen ? — Oui, j'y pense tout le temps.
- Il s'intéresse à la politique ? — Non, il ne s'y intéresse pas.
- Tu as répondu à son message ? — Pas encore, je vais y répondre.
Ranh giới quan trọng: à + người thì không dùng y
Khi sau à là một người, phần lớn động từ dùng lui / leur: Je téléphone à ma mère → Je lui téléphone. Một số động từ lại giữ à và dùng đại từ nhấn mạnh: Je pense à ma mère → Je pense à elle, không phải J'y pense. Nhóm này không dài, hay gặp nhất là penser à, s'intéresser à, faire attention à, s'habituer à, tenir à. Vậy nên J'y pense luôn hiểu là đang nghĩ về một chuyện, không phải về một người.
En thay cho cái gì
En thay cho cụm de + sự vật, và cho mọi thứ đi kèm một lượng. Đây là chữ có nhiều việc nhất.
Mạo từ bộ phận và mạo từ không xác định số nhiều
- Tu veux du café ? — Oui, j'en veux bien.
- Il y a de la place ? — Non, il n'y en a plus.
- Vous avez des questions ? — Oui, j'en ai une.
Có số lượng: en đứng trước động từ, con số đứng sau
Đây chính là chỗ sinh ra câu J'ai deux. Khi trả lời bằng một con số hay một lượng, tiếng Pháp tách câu làm hai: en đứng trước động từ để chỉ "thứ đó", còn con số giữ lại ở cuối.
- Tu as combien d'enfants ? — J'en ai trois.
- Vous voulez combien de tomates ? — J'en voudrais un kilo.
- Il a des amis français ? — Oui, il en a beaucoup.
Hãy hình dung ở chợ Pháp, người bán hỏi bạn lấy bao nhiêu quả đào. Je voudrais six nghe như bạn vừa đọc một con số vu vơ. J'en voudrais six mới là câu người bán chờ nghe.
De + sự vật, nơi chốn xuất phát
- Tu parles de ton projet ? — Oui, j'en parle demain en réunion.
- Tu te souviens de ce film ? — Oui, je m'en souviens très bien.
- Elle revient de Marseille ? — Oui, elle en revient ce soir.
Với người, sách giáo khoa dạy dùng de lui, d'elle: Je me souviens de lui. Trong văn nói bạn có thể nghe người Pháp dùng en cho người, nhưng khi viết và khi thi, hãy theo quy tắc chuẩn.
Đặt y và en ở đâu trong câu
Vị trí giống hệt các đại từ bổ ngữ khác: đứng ngay trước động từ đã chia.
| Cấu trúc | Ví dụ |
|---|---|
| Thì đơn | J'y vais. / J'en prends. |
| Phủ định | Je n'y vais pas. / Je n'en prends pas. |
| Passé composé | J'y suis allé. / J'en ai pris. |
| Động từ + nguyên mẫu | Je vais y aller. / Je veux en prendre. |
| Mệnh lệnh khẳng định | Vas-y ! / Prends-en ! |
| Mệnh lệnh phủ định | N'y va pas ! / N'en prends pas ! |
Ba chi tiết hay sai:
- Với động từ + nguyên mẫu, đại từ đứng trước động từ nguyên mẫu mà nó bổ nghĩa: Je vais y aller, không phải J'y vais aller.
- Mệnh lệnh ngôi tu của động từ đuôi -er vốn mất chữ s (Va !, Mange !), nhưng lấy lại chữ s khi đứng trước y và en để nối âm cho dễ đọc: Vas-y [vazi], Manges-en, Penses-y.
- Phân từ không hợp giống số với en. Des pommes, j'en ai mangé, không thêm -es vào mangé như khi dùng les (Ces pommes, je les ai mangées).
Khi y và en gặp nhau: il y en a
Khi hai chữ cùng xuất hiện, y luôn đứng trước en. Tổ hợp duy nhất bạn thật sự cần là il y en a (có một ít, có mấy cái): Il reste du pain ? — Oui, il y en a encore. Combien d'étudiants ? — Il y en a vingt. Ngoài đời, người Pháp nói nhanh thành [jɑ̃na], nghe như một tiếng "dăng-na". Biết trước âm này thì khi nghe sẽ không ngỡ ngàng.
Các đại từ me, te, se, nous, vous thì đứng trước cả y lẫn en: Je m'en vais. Je vous en prie.
Những câu cố định có y và en
Có những câu mà y và en đã mất nghĩa gốc, chỉ còn là một phần của thành ngữ. Người Pháp dùng chúng hằng ngày, và người học thường nghe mà không nhận ra cấu trúc. Học nguyên khối là cách nhanh nhất:
- On y va ! — Đi thôi! Bắt đầu nào!
- Ça y est ! — Xong rồi! Được rồi đấy!
- Vas-y ! / Allez-y ! — Cứ làm đi, mời anh/chị.
- Je n'y peux rien. — Tôi chẳng làm gì được.
- Je m'en vais. — Tôi đi đây.
- Ne t'en fais pas. — Đừng lo.
- J'en ai marre. — Tôi chán ngấy rồi (thân mật).
- Je n'en peux plus. — Tôi hết chịu nổi rồi.
- Je ne t'en veux pas. — Tôi không giận bạn đâu.
- Je vous en prie. — Không có chi; xin mời (lịch sự).
Câu Je ne t'en veux pas là ví dụ hay để thấy vì sao không thể dịch từng chữ: vouloir là "muốn", nhưng en vouloir à quelqu'un lại là "giận ai, trách ai". Người Việt dịch thẳng sẽ hiểu thành "tôi không muốn bạn", ngược hẳn ý.
Cách tự kiểm tra trước khi nói
Khi trả lời một câu hỏi bằng tiếng Pháp, hãy chạy nhanh ba bước trong đầu:
- Câu hỏi có một nơi chốn hoặc cụm à + vật không? Có thì nghĩ tới y.
- Câu hỏi có du, de la, des, một con số hoặc cụm de + vật không? Có thì nghĩ tới en, và nhớ giữ con số ở cuối câu.
- Thứ được nói tới là người hay vật? Là người thì quay về lui, leur hoặc à elle, de lui.
Lúc đầu ba bước này làm bạn nói chậm. Sau khoảng vài tuần trả lời câu hỏi có chủ đích, chúng thành phản xạ. Cách luyện đơn giản: lấy một danh sách câu hỏi kiểu Tu bois du thé ? Tu vas souvent au cinéma ? Tu as combien de cousins ? và trả lời to, mỗi câu một lần khẳng định, một lần phủ định. Phần ôn tập trên Ngôn Ngữ Pháp có dạng bài này; khi muốn luyện phản xạ bằng lời nói thật, hãy dùng phần luyện nói.
Những điều chưa cần học ngay
- Các tổ hợp như m'y, t'y (Je t'y emmène, tôi đưa bạn tới đó): ít gặp khi nói, hiểu được khi đọc là đủ.
- Y thay cho người trong văn cổ hoặc vùng miền: chỉ cần hiểu khi đọc.
- Phân biệt en giới từ và en đại từ bằng lý thuyết: en France, en train, en mangeant là giới từ, đứng trước danh từ hoặc phân từ hiện tại. En đại từ luôn đứng sát trước một động từ đã chia hoặc nguyên mẫu. Nhìn vị trí là đủ phân biệt, không cần học thêm quy tắc.
Câu hỏi thường gặp
Khi nào dùng y, khi nào dùng en trong tiếng Pháp?
Y thay cho nơi chốn hoặc cụm à + sự vật, như J'y vais, J'y pense. En thay cho cụm de + sự vật và những thứ đi kèm một lượng, như J'en veux, J'en ai deux.
Vì sao nói J'ai deux là sai?
Khi trả lời bằng con số, tiếng Pháp cần en đứng trước động từ để chỉ thứ đang nói tới. Câu đúng là J'en ai deux. Thiếu en, câu nghe như bạn chỉ đọc một con số không rõ là gì.
Je pense à elle hay J'y pense?
Nghĩ về một người thì nói Je pense à elle hoặc Je pense à lui. J'y pense chỉ dùng khi nghĩ về một sự việc, một kế hoạch hay một đồ vật.
Vì sao viết Vas-y mà không viết Va-y?
Mệnh lệnh ngôi tu của aller và động từ đuôi -er vốn bỏ chữ s, nhưng lấy lại s khi đứng trước y và en để nối âm cho dễ đọc. Vì thế có Vas-y, Manges-en, Penses-y.
Il y en a nghĩa là gì?
Il y en a nghĩa là "có (một ít, một số)", dùng khi đã biết đang nói tới thứ gì. Ví dụ: Il reste du pain ? — Oui, il y en a. Khi nói nhanh, người Pháp thường đọc thành y'en a.
